Disgrifiad

Mae'n siwr mai dyma'r mynydd ail-enwocaf yng Nghymru. Hawdd deall paham, oherwydd mae'r ffaith ei fod yn codi'n syth mwy neu lai o lefel y môr ar ddwy ochr (dyffryn y Fawddach a Dolgellau i'r gogledd a Thalyllyn i'r de) yn sicrhau ei fod yn amlwg iawn o bron bob cyfeiriad. Mae hefyd yn is na'r tair mil troedfedd safonol. Nid yw hyd yn oed y mynydd uchaf ym Meirionnydd - Yr Aran Fawddwy sy'n cael y fraint honno. Er hynny, mae'n fynydd gosgeiddig gyda clogwyni trawiadol. Dyma'r mynydd creigiog pellaf i'r de yng Nghymru ac yn haeddu ei le yn Eryri. Mae traddodiad lleol yn honni os treuliwch y nos ar y copa yna dowch i lawr yn y bore yn fardd! Yn sicr, os ceir diwrnod clir, mae'r golygfeydd o'r copa yn arbennig iawn a gellir cymharu tirwedd ysgythrog Eryri gyda'r copaon unffurf crwn i'r de. Mae adeilad yn agos i'r copa hefyd, ond dim tren! Dydi'r adeilad ddim byd tebyg i'r hen gaffi copa'r Wyddfa, heb sôn am Hafod Eryri. Er hynny, cafodd ei do ei adnewyddu gyda shitiau sinc ac mae'n rhoi cysgodfan digon derbyniol ar dywydd drwg. Yn wir, yn ystod dyddiau megis Gwyl SanSteffan gall fod yn llawn iawn yn ystod amser cinio ar dywydd drwg. Adeiladwyd y cwt gwreiddiol i werthu diodydd (Diodydd Idris) i ymwelwyr ar ddiwedd y 19eg garif a dechrau'r 20fed.

Y pwynt uchaf yw Pen y Gader ar grib sy'n estyn yr holl ffordd o Fryncrug i Fwlch TalyLlyn. Y pen gollewinol i'r tir uchaf yw Pen y Gader a cheir cefnen uchel yn ei chysylltu â'r pen uchaf dwyreiniol, sef Mynydd Moel (863m/2804tr). Mae Llyn y Gadair yn y cwm i'r gogledd o'r copa a Llyn Cau yn y cwm i'r de. Dyma gwm clasurol a ffurfiwyd gan y rhewlif yn ystod oes yr ia, a defnyddiwyd ei ffurfiau i ddysgu cenedlaethau o fyfyrwyr am nodweddion tirwedd o'r fath. Uwchben Llyn Cau mae Craig Cau (neu Gau Graig?) gyda'i chlogwyn du. Yn ôl chwedloniaeth fe afaelodd y cawr Idris mewn talp mawr o graig, ble mae Llyn y Gadair yn awr, a'i daflu mewn cynddaredd at Bendigeidfran yn y gogledd - wedi rhyw ffrae neu'i gilydd. Disgynodd y graig yn aber Y Ddwyryd - sef Ynys Gifftan, gyferbyn a Phorthmeirion.

Mae creigiau'r Gader yn gyfoethog mewn mwynau ac o'r herwydd ceir cyfoeth o lysdyfiant arnynt – yn arbennig ar y clogwyni gogleddol uwchben Dolgellau. Ar y clogwyni uwchben Llyn y Gader y torrodd yr arloeswr enwog Owen Glyn Jones (o'r Bermo) ei ddanedd dringo. Noder ei esgyniad o'r 'bwrdd' craig ar Y Cyfrwy. Os am ragor o'i hanes darllenwch 'Galwad y Mynydd' gan Ioan Bowen Rees.

Anfarwolwyd Craig Cau, a'r Gader, yn 1774 gan ddarlun enwog Richard Wilson.

Pedol Llwybr Minffordd

Dyma'r llwybr mwyaf poblogaidd i ben y Gader, gan y gellir dychwelyd i'r man cychwyn. Mae'n rhoi taith amrywiol a difyr, i'w chymeradwyo. Mae bysiau o Ddolgellau, Machynlleth a Tywyn yn pasio'n rheolaidd (Gweler safwe Traveline Cymru am fanylion).
Y man cychwyn yw maes parcio'r Parc Cenedlaethol yn Minffordd, Talyllyn (CG: SH732116). Mae'r llwybr wedi ei arwyddo'n glir o ben golgledd orllewinol y maes parcio, ble mae gât mochyn.
Mae darn cynta'r daith yn dilyn y llwybr drwy'r coed, heibio i Ddol-y-cae a chanolfan Y Cyngor Cefn Gwlad. Yna, ar ôl croesi'r bont dros yr afon, mae llidiart yn y clawdd cerrig yn arwain i fyny'n serth drwy'r coed - ar yr ochr orllewinol i'r afon. Oherwydd erydiad trwm yn y fan yma, dros y blynyddoedd, bu'n rhaid trwsio'r llwybr a gosod grisiau mewn mannau. Wedi sbel o ddringo cyson doir i lidiart yn mynydd, wrth ddod allan o'r goedwig.
Eto, mae'r llwybr yn glir a dylid cadw i'r chwith, gan esgyn yn raddol ar hyd ochr chwith y dyffryn a cyn hir fe welir wyneb tywyll Craig Cau yn union o'ch blaen. Ymhen rhyw hanner awr mae'r llwybr yn dechrau esgyn yn llawer mwy serth ac y taro i'r chwith ac yn fuan fe welir Llyn Cau ei hunan (gwelir yr olygfa yn y llun sydd ar ben y dudalen hon). Eto, mae llawer o waith wedi ei wneud i drwsio'r llwybr yn y fan yma. Cario 'mlaen i fyny i'r grib, ar ochr Craig Cwm Amarch, pryd y daw golygfa o Gorris Ucha i'r golwg. Mae carnedd yma a dylid troi i'r dde a dilyn y grib i gyfeiriad Craig Cau.
Mae'r llwybr yn amlwg, gyda nifer o garneddau yn nodi'r ffordd, gyda golygfeydd da ar y ddwy ochr. Llyn Cau ar y dde a Thalyllyn ar y chwith. Mewn sawl man gellir edrych i lawr o ben yr hafnau dyfnion yn wyneb Craig Cau i lawr i'r llyn. Cyn hir mae'r llwybr yn gogwyddo i'r dde ac yn dringo'n eitha serth i gopa Craig Cau (791m/2500tr).
Yn awr rhaid disgyn i'r gogledd, yr holl ffordd i lawr i'r bwlch (mae llwybr arall serth, o fath, yma yn dod i fyny o Lyn Cau, ar y dde). O'r bwlch rhaid bwrw am i fyny i gyfeiriad gogleddol- mae'r llwybr yn amlwg yn y fan yma (gyda carneddau yma ag acw). Wedi beth dringo cyson mae'r dirwedd yn newid i fod yn greigiog a rhaid gwau drwy'r creigiau i gyrraedd crib orllewinol Pen y Gader. Wrth gyrraedd y grib, ar ddiwrnod clir, ceir golygfa dda i'r gogledd. Troi i'r dde yma a dilyn y llwybr i fyny i'r copa - lle mae colofn trigonometrig. Mae'n cymeryd rhwng dwy a tair awr y gyrraedd yma o Minffordd. Os nad yw'r tywydd yn hindda yna mae cwt bychan, gyda waliau carreg a tho sinc, rhyw ganllath o'r copa - ar yr ochr ogleddol, lle y gellir ymochel rhag yr elfennau.
O Ben y Gader rhaid bwrw ymlaen, bron yn union i'r dwyrain, gan ddilyn y grib i gyfeiriad Mynydd Moel - mae'r llwybr yn weddol glir yma ac yn disgyn rhyw gymaint dros dir creigiog. Ar ôl cyrraedd man mwy gwastad gellir gweld lle y daw llwybr y 'Fox's Path' i fyny'n serth o'r ochr ogleddol. Ar ddiwrnod clir gellir gweld y Cyfrwy a Llyn y Gadair, gyda dyffryn y Mawddach a gogledd Eryri yn y cefndir. Ond, dilyn y grib sydd raid am tua cilomedr.
Mae dewis yma. Gellir mynd am gopa Mynydd Moel (syniad reit dda ar ddiwrnod clir) neu canfod y llwybr sydd yn bwrw i lawr i'r dde o'r Mynydd Moel. Mae'r ddau lwybr yn weddol glir a'r gyffordd wedi ei nodi gan garnedd. Os am fynd am y Mynydd Moel gellir cadw mwy neu lai i'r grib hyd nes cyrraedd y copa. O'r copa rhaid yna bwrw i lawr i gyfeiriad deheuol ac yn fuan fe welir ffens yn mynd i'r cyfeiriad hwn. Dylid cerdded am i lawr ar ochr chwith i'r ffens. Os y cymerwyd y llwybr arall yna fe ganfyddir y ffens, gyda chamfa i'w chroesi. Oddi yno dilynir y llwybr sydd i'r chwith o'r ffens, am i lawr. Mae peth gwaith wedi ei wneud yma, gan y Parc Cenedlaethol, i wella'r llwybr. Mae'r llwybr yn glir yma ac yn disgyn i lawr bron i'r bwlch, pryd mae'n troi i'r dde ac yn ôl i gyfeiriad y llwybr am Lyn Cau. Cyn hir daw cyfle i groesi'r afon ar y bont carreg, a godwyd gan weithwyr Y Parc, cyn ymuno a'r llwybr yn ôl i lawr drwy'r coed i Minffordd - a diwedd y daith.